\u2740<\/p>\n\n\n\n
Origjina legjendare<\/em><\/p>\n\n\n\n Si t\u00eb gjitha organizmat e tjera sociale dhe politike edhe muratoria ka legjend\u00ebn e saj t\u00eb krijimit. Duke mbajtur parasysh koh\u00ebn dhe lidhjen q\u00eb mesjeta kishte me fen\u00eb judeo-kristiane dhe filozofin\u00eb greke edhe origjina e muratoris\u00eb u lidh detyrimisht me k\u00ebto dy kultura. Legjend\u00ebn e par\u00eb dhe m\u00eb t\u00eb vjet\u00ebr n\u00eb lidhje me origjin\u00ebn e muratoris\u00eb e gjejm\u00eb n\u00eb at\u00eb q\u00eb njihet si Dor\u00ebshkrimi Cook, <\/em>i vitit 1410.<\/p><\/p>\n\n\n\n Sipas legjend\u00ebs i pari q\u00eb mori nga Zoti rregullat e Gjeometris\u00eb ishte nj\u00eb nga djemt\u00eb e Lamekut<\/em>. Ky i fundit brezi i 7-t\u00eb i trashigimis\u00eb s\u00eb Adamit. Gjeometria, q\u00eb iu zbulua njer\u00ebzve nuk ishte ajo e zakonshmia por gjeometria me t\u00eb cil\u00ebn vet\u00eb Hyji i Gjith\u00ebpushtetsh\u00ebm kishte krijuar Universin. Dor\u00ebshkrime t\u00eb ndryshme japin Jubalin, Jabalin apo edhe Tubal-Kainin si transmetuesit e k\u00ebtij m\u00ebsimi t\u00eb lasht\u00eb. Duke par\u00eb lig\u00ebsin\u00eb e madhe q\u00eb rrethonte shoq\u00ebrin\u00eb e par\u00eb njer\u00ebzore, familja e Lamekut nisi t\u00eb ket\u00eb frik\u00eb nga zem\u00ebrimi i Zotit dhe vendosi t\u00eb ruante dijen e p\u00ebrftuar n\u00eb dy rasa t\u00eb m\u00ebdha, nj\u00ebra prej mermeri<\/em> (q\u00eb ti rezistonte zjarrit) dhe tjetra prej druri<\/em> (q\u00eb ti rezistonte ujit). Profecia u realizua dhe Zoti e nd\u00ebshkoi bot\u00ebn p\u00ebrmes P\u00ebrmbytjes s\u00eb Madhe.<\/em><\/p><\/p>\n\n\n\n Pas p\u00ebrmbytjes kaluan disa shekuj deri sa ato u gjet\u00ebn nga mbreti Nimrod, <\/em>i biri i Kush, <\/em>i cili e p\u00ebrdori dijen e marr\u00eb p\u00ebr t\u00eb nd\u00ebrtuar Kull\u00ebn e Babelit. Ai gjithsesi e p\u00ebrdori k\u00ebt\u00eb dije p\u00ebr t\u00eb sfiduar Zotin dhe si pasoj\u00eb rasat u fsheh\u00ebn n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb misterioze, nd\u00ebrsa sip\u00ebrmarrja e tij d\u00ebshtoi sepse Jehovai ngat\u00ebrroi gjuh\u00ebt e popullit q\u00eb po e nd\u00ebrtonte, duke e shp\u00ebrndar\u00eb at\u00eb. Rasat e zhdukura p\u00ebr disa shekuj mbet\u00ebn n\u00eb heshtje deri kur Abrahami vendosi t\u2019ia zbuloj vendodhjen dhe p\u00ebrmbajtjen e tyre nj\u00eb prifti egjiptian t\u00eb quajtur Hermes. <\/em>Ky, pasi u njoh me gjeometrin\u00eb e lasht\u00eb hyjnore e p\u00ebrdori at\u00eb p\u00ebr t\u00eb nd\u00ebrtuar piramidat e Egjiptit<\/em> dhe mori titullin Trismegistus<\/em>, pra Tre her\u00eb i Madh\u00ebrish\u00ebm. Rasa e dyt\u00eb e ra n\u00eb dor\u00ebn e Pitagor\u00ebs i cili p\u00ebrmes dijes s\u00eb p\u00ebrftuar i dha form\u00eb shkoll\u00ebs s\u00eb tij dhe filozofis\u00eb klasike greke. K\u00ebshtu nga bijt\u00eb e Lamekut pat\u00ebn origjin\u00eb Gjeometria dhe Filozofia. P\u00ebr ta ruajtur dijen nga abuzimi u krijua V\u00ebllaz\u00ebria e Murator\u00ebve e cila e ruante \u201cArtin e Shenjt\u00eb<\/em>\u201d me xhelozi n\u00eb nj\u00eb rreth shum\u00eb t\u00eb ngusht\u00eb mjeshtrash.<\/p><\/p>\n\n\n\n Nga Egjipti m\u00eb pas dija u shp\u00ebrnda n\u00eb qytetet fenikase t\u00eb Biblosit dhe Tyrit, n\u00eb Izrael, Greqi dhe Rom\u00eb. Vet\u00eb Tempulli i Solomonit <\/em>u nd\u00ebrtua nga fenikasi Hiram Abiff duke p\u00ebrdorur njohurin\u00eb e rasave dhe duke aplikuar aty Gjeometrin\u00eb e Shenjt\u00eb<\/em>. Tempulli i Solomonit, duke qen\u00eb n\u00ebn mbikqyrjen e drejtp\u00ebrdrejt\u00eb t\u00eb Hyjit, ishte aplikimi m\u00eb i p\u00ebrsosur i ligjeve t\u00eb Gjeometris\u00eb s\u00eb Shenjt\u00eb. Murator\u00ebt kaluan nga nj\u00ebri vend n\u00eb tjetrin, nga nj\u00ebra kultur\u00eb n\u00eb tjetr\u00ebn, duke aplikuar gjeometrin\u00eb dhe simbolet e shenjta tek strukturat e secilit qytet\u00ebrim. Shp\u00ebrndanin mes k\u00ebtyre strukturave mesazhin dhe dijen hyjnore. E b\u00ebnin n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb atill\u00eb q\u00eb ajo t\u00eb mos binte n\u00eb duart profane t\u00eb cilat mund ta keqp\u00ebrdornin si dikur Nimrodi i cili ngriti kulla p\u00ebr te\u00ebsfiduar Zotin.<\/p><\/p>\n\n\n\n Nga Jerusalemi ata kaluan n\u00eb Rom\u00eb n\u00eb vitin 46 e.s. nd\u00ebrsa m\u00eb tutje n\u00eb Franc\u00eb ku u vun\u00eb n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb dinastis\u00eb Merovinge<\/em> n\u00ebn t\u00eb cil\u00ebn pat\u00ebn dekadenc\u00eb. U ringrit\u00ebn me Karlin Martel n\u00eb mes t\u00eb shekullit t\u00eb VIII. N\u00eb vitin 910 ngrit\u00ebn me porosi t\u00eb Urdh\u00ebrit Benediktin\u00eb, Manastirin e Clunyn\u00eb t\u00eb cilin strehuan dijen e tyre mij\u00ebvje\u00e7are dhe u rikthyen n\u00eb lavdin\u00eb e tyre t\u00eb dikurshme. Nga Franca shkuan n\u00eb Angli e aty m\u00eb pas do ti jepnin jet\u00eb Muratoris\u00eb.<\/p><\/p>\n\n\n\n \u2740<\/p><\/p>\n\n\n\n Origjina historike<\/em><\/p><\/p>\n\n\n\n (shek. IX-1248)<\/em><\/p><\/p>\n\n\n\n Origjina historike e Muratoris\u00eb ka qen\u00eb gjithmon objekt interesi p\u00ebr historian\u00ebt. Kjo jo vet\u00ebm sepse muratoria \u00ebsht\u00eb nj\u00eb institucion shekullor\u00eb<\/em> por mbi t\u00eb gjitha sepse ajo p\u00ebrfaq\u00ebson nj\u00eb fenomen kulturor<\/em> dhe ekzistencial<\/em> i cili \u00ebsht\u00eb themelor n\u00eb historiografi, ve\u00e7an\u00ebrisht p\u00ebr at\u00eb periudh\u00eb q\u00eb shkon nga shekulli i XII deri n\u00eb shekullin e XVIII. Ajo p\u00ebrfaq\u00ebson gjithashtu nj\u00eb l\u00ebvizje<\/em> politike, ekonomike dhe sociale t\u00eb jasht\u00ebzakonshme, t\u00eb pakt\u00ebn deri n\u00eb gjysm\u00ebn e par\u00eb t\u00eb shekullit t\u00eb XVI. Por cila \u00ebsht\u00eb origjina e Muratoris\u00eb? Cilat ishin forcat pas transformimeve q\u00eb ajo p\u00ebsoi gjat\u00eb shekujve?<\/p><\/p>\n\n\n\n T\u00eb dh\u00ebnat e fundit arkivore dhe studimore sugjerojne se origjina e saj \u00ebsht\u00eb e lidhur ngusht\u00eb me v\u00ebllaz\u00ebrit\u00eb mesjetare, m\u00eb konkretisht me v\u00ebllaz\u00ebrit q\u00eb kishin lindur n\u00eb mesjet\u00ebn e hershme. Kjo e fundit ishte nj\u00eb periudh\u00eb e paq\u00ebndrueshme dhe kaotike e cila nis me vdekjen e perandorit Justinan<\/em> n\u00eb vitin 565 dhe karakterizohej nga nj\u00eb spostim i madh i popujve, mungesa e nj\u00eb shteti t\u00eb fort\u00eb e t\u00eb q\u00ebndruesh\u00ebm, kataklizmat e vazhdueshme natyrore dhe kolaps i plot\u00eb i ekonomis\u00eb. Gjat\u00eb k\u00ebsaj periudhe komunitetet mbroheshin dhe vet\u00ebmbroheshin sipas mund\u00ebsive. Shpesh ato detyroheshin t\u00eb vet\u00eborganizoheshin n\u00eb milici<\/em> lokale, si p\u00ebr shembull ndodhte n\u00eb Durr\u00ebsin e vitit 760, n\u00eb raste t\u00eb tjera ato ishin t\u00eb detyruara t\u00eb krijonin v\u00ebllaz\u00ebri t\u00eb mir\u00ebfillta mbi t\u00eb cilat t\u00eb mb\u00ebshteteshin p\u00ebr mbijetes\u00eb, si\u00e7 ndodhte p\u00ebr shembull shpesh (por jo gjithmon!) rreth manastireve Benediktine aty nga fundi i shekullit t\u00eb VIII-IX.<\/p><\/p>\n\n\n\n K\u00ebto v\u00ebllaz\u00ebri, pavar\u00ebsisht se krijoheshin rreth manastireve, nuk kishin gjithmon nj\u00eb natyr\u00eb fetar\u00eb apo detyrimisht t\u00eb krishter\u00eb. Ndryshe nga \u00e7far\u00eb mendohet sot, n\u00eb Europ\u00ebn e asaj kohe paganizmi dhe gnosticizmi ishte shum\u00eb i p\u00ebrhapur. Si pasoj\u00eb v\u00ebllaz\u00ebrit\u00eb mesjetare, edhe pse mund t\u00eb frym\u00ebzoheshin dhe formoheshin n\u00ebn modelin e jet\u00ebs s\u00eb krishter\u00eb, nuk ishin vet\u00ebm t\u00eb tilla. Disa syresh ishin krejt\u00ebsisht pagane. P\u00ebr shembull ipeshk\u00ebvi Hinkmar i Reims<\/em> n\u00eb Franc\u00eb tentoi t\u00eb krishterizonte ritet e nj\u00eb \u201cv\u00ebllaz\u00ebrie<\/em>\u201d t\u00eb paspecifikuar n\u00eb vitin 858. Kjo v\u00ebllaz\u00ebri pranonte an\u00ebtar\u00eb p\u00ebrmes nj\u00eb riti betimi i cili zhvillohej vet\u00ebm me dat\u00eb 26 dhjetor. K\u00ebto grupe mblidheshin fshehurazi dhe p\u00ebr arsye t\u00eb ndryshme ishin nj\u00eb forc\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme politike n\u00eb Franc\u00ebn veriore. Ato p\u00ebr shembull kishin rol ky\u00e7 n\u00eb mbrojtjen e popull\u00ebsis\u00eb mes lumit Luar<\/em> dhe Sena<\/em> gjat\u00eb sulmeve vikinge, kishin nj\u00eb kas\u00eb t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt dhe kuotat q\u00eb i paguanin n\u00eb monedha argjendi p\u00ebrdoreshin p\u00ebr t\u00eb ndihmuar nj\u00eb v\u00eblla n\u00eb v\u00ebshtir\u00ebsi apo familjen e nj\u00eb v\u00ebllai t\u00eb vdekur. <\/p><\/p>\n\n\n\n N\u00eb vitin 1190 nj\u00eb kalor\u00ebs me emrin Wolfram von Eschembach<\/em> shkruan nj\u00eb balad\u00eb t\u00eb titulluar Parzival<\/em>. Edhe pse kjo ishte nj\u00eb vep\u00ebr letrare, mes rrjeshtave jepen informacione shum\u00eb t\u00eb vlefshme n\u00eb lidhje me v\u00ebllaz\u00ebrite kalorsiake mesjetare t\u00eb cilat mund t\u00eb na ndihmojn\u00eb t\u00eb hedhim drit\u00eb mbi origjin\u00ebn e v\u00ebllaz\u00ebrive mesjetare.<\/p><\/p>\n\n\n\n Disa v\u00ebllaz\u00ebri t\u00eb tjera kishin natyr\u00eb sinkretike dhe fluide. Pra ishin komunitetet q\u00eb nuk i p\u00ebrkisnin besimit zyrtar\u00eb dhe nuk vepronin t\u00eb strukturuara si nj\u00eb grup i organizuar. P\u00ebr shembull n\u00eb vitin 1163, n\u00eb nj\u00eb let\u00ebr t\u00eb abatit gjerman Ekbert i Sch\u00f6naut<\/em> informohemi se e ashtuquajtura herezi katare ishte infiltruar n\u00eb shumic\u00ebn e manastireve mes K\u00eblnit, Bonnit, Reims dhe Lionit dhe jetonte aty e pashqet\u00ebsuar prej dekadash. Ekbert na informon se kjo v\u00ebllaz\u00ebri kishte emra t\u00eb ndrysh\u00ebm n\u00eb vende t\u00eb ndryshme. N\u00eb Franc\u00ebn veriore ata njiheshin si Piphles<\/em> nd\u00ebrsa n\u00eb Franc\u00ebn jugore si End\u00ebs <\/em>(tessitori),nga zanati q\u00eb ushtronin dhe infiltrimi i madh q\u00eb kishin arritur t\u00eb realizonin n\u00eb korporat\u00ebn e end\u00ebsve. Ato ishin v\u00ebllaz\u00ebri q\u00eb q\u00ebndronin t\u00eb bashkuara nga dy lidh\u00ebse: solidariteti dhe kredo e tyre. Pothuajse t\u00eb gjitha aplikonin nj\u00eb rit inicimi i cili p\u00ebr ne sot \u00ebsht\u00eb i mbuluar nga misteri p\u00ebr shkak t\u00eb d\u00ebshmive shum\u00eb t\u00eb pakta dokumentare.<\/p><\/p>\n\n\n\n Ishin k\u00ebto v\u00ebllaz\u00ebri q\u00eb kishin nxitur Kish\u00ebn Katolik t\u00eb publikonte n\u00eb vitin 1326 Dekretin e Avinjonit<\/em> n\u00eb t\u00eb cilin ndalohej me shkish\u00ebrim an\u00ebtarsimi n\u00eb v\u00ebllaz\u00ebri sekrete. N\u00eb nenin 2 t\u00eb dekretit lexohet: \u201cN\u00eb \u200b\u200bdisa provinca, ka njer\u00ebz, kryesisht fisnik\u00eb, por ndonj\u00ebher\u00eb edhe njer\u00ebz t\u00eb thjesht\u00eb, q\u00eb organizojn\u00eb shoq\u00ebri, t\u00eb cilat jan\u00eb t\u00eb ndaluara nga ligji kishtar dhe ai civil n\u00ebn emrin e v\u00ebllaz\u00ebrive. Ata mblidhen nj\u00eb her\u00eb n\u00eb vit n\u00eb vende t\u00eb fshehta. Pasi hyjn\u00eb n\u00eb dhom\u00eb, b\u00ebjn\u00eb betimin sipas t\u00eb cilit duhet t\u00eb mb\u00ebshtesin nj\u00ebri-tjetrin kund\u00ebr t\u00eb gjith\u00ebve p\u00ebrve\u00e7 Zot\u00ebrinjve t\u00eb tyre [dhe] t\u00eb ndihmojn\u00eb, k\u00ebshillojn\u00eb dhe ngush\u00ebllojn\u00eb nj\u00ebri-tjetrin n\u00eb \u00e7do situat\u00eb. Ndonj\u00ebher\u00eb, pasi veshin nj\u00eb kostum uniforme dhe p\u00ebrdorin shenja dalluese sekrete, ata zgjedhin nj\u00ebrin prej tyre si udh\u00ebheq\u00ebs t\u00eb cilit i betohen p\u00ebr bindje t\u00eb plot\u00eb.<\/em>\u201d<\/p><\/p>\n\n\n\n Nuk ka shenja serioze q\u00eb k\u00ebto v\u00ebllaz\u00ebrit, t\u00eb ken\u00eb ekzistuar p\u00ebrpara mesjet\u00ebs. N\u00eb fillim t\u00eb shekullit t\u00eb XX disa studiues me n\u00eb krye R. A. Reitzenstein<\/em> promovuan iden\u00eb se v\u00ebllaz\u00ebrit\u00eb e para ishin ato hermetike t\u00eb krijuara ndoshta n\u00eb Egjiptin e shekullit t\u00eb II p.e.s. t\u00eb cilat frym\u00ebzoheshin nga tekste si Corpus Hermeticum<\/em>-in dhe figura e Hermes Trismegistus-it. Reitzenstein madje i vuri njer\u00ebs prej k\u00ebtyre v\u00ebllaz\u00ebrive emrin \u201cV\u00ebllaz\u00ebria e Poimandres\u201d<\/em>-it. Sipas tij ajo duhet t\u00eb ishte krijuar nga nj\u00eb prift egjiptian i cili bashkonte kozmologjin\u00eb Ptah <\/em>me antropologjin\u00eb orientale perse dhe indiane. Studiues t\u00eb tjer\u00eb tentuan t\u00eb gjejn\u00eb lidhje mes v\u00ebllaz\u00ebrive t\u00eb mesjet\u00ebs s\u00eb hershme dhe sekteve t\u00eb Orfeut, Pitagor\u00ebs, gnostik\u00ebve t\u00eb krishter\u00eb t\u00eb shekullit t\u00eb par\u00eb, esen\u00ebve apo Collegia<\/em>-ve romake, por pa sukses. Ato nuk kishin asnj\u00eb baz\u00eb dokumentare dhe n\u00eb rastin m\u00eb t\u00eb mir\u00eb lidhjet e gjetura ishte rastesore dhe simbolike. Sot pra nuk ka asnj\u00eb t\u00eb dh\u00ebn\u00eb historiografike t\u00eb sigurt\u00eb q\u00eb t\u2019i datoj v\u00ebllaz\u00ebrit\u00eb e mesjet\u00ebs s\u00eb hershme p\u00ebrpara shekullit t\u00eb VIII-IX e.s. \u00c7do referenc\u00eb e tyre n\u00eb ritin apo alegorit aktuale t\u00eb Muratoris\u00eb s\u00eb Lir\u00eb ka funksion thjesht simbolik dhe pedagogjik.<\/p><\/p>\n\n\n\n K\u00ebto v\u00ebllaz\u00ebri pra, t\u00eb krishtera ose jo, p\u00ebr arsye historike dhe kulturore, n\u00eb shekullin e XII si pasoj\u00eb edhe e konsolidimit t\u00eb shtetit, nis\u00ebn t\u00eb grupohen sipas profileve, interesave dhe talenteve. Kryesisht kjo do t\u00eb thoshte organizim me baz\u00eb thirrjesh fetare<\/em>, zejesh<\/em> apo interesash tregtare<\/em>. T\u00eb parat u kthyen n\u00eb urdh\u00ebra kalorsiak<\/em> nd\u00ebrsa dy t\u00eb tjerat n\u00eb korporata<\/em>. Ato mbanin monopolin e atyre zejeve q\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsonin dhe mbroheshin me ligj nga shteti. Dikush ka num\u00ebruar se vet\u00ebm n\u00eb Londr\u00ebn e shekullit t\u00eb XIV kishte 110 korporata, ku p\u00ebrfshihej ajo e gurgdhend\u00ebsve, fark\u00ebtar\u00ebve, marangoz\u00ebve, noter\u00ebve, etj. Mes k\u00ebtyre ndodhej korporata e murator\u00ebve p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn kemi shenja se ekzistonte t\u00eb pakt\u00ebn q\u00eb prej vitit 1248.<\/p><\/p>\n\n\n\n \u2740<\/p><\/p>\n\n\n\n Muratoria Operative<\/em><\/p><\/p>\n\n\n\n (1248-1599)<\/em><\/p><\/p>\n\n\n\n Korporatat fillimisht kishin si funksion kryesor p\u00ebrcjelljen e \u201cartit t\u00eb pun\u00ebs<\/em>\u201d dhe solidaritetin mes an\u00ebtar\u00ebve. Ato ishin nj\u00ebfar\u00eb institucioni arsimor\u00eb dhe i \u201cmbrojtjes sociale<\/em>\u201d. E rrjet\u00ebzuar n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb kontinentin korporata e murator\u00ebve i ofronte mbrojtje dhe strehim t\u00eb gjith\u00eb atyr\u00eb an\u00ebtar\u00ebve q\u00eb p\u00ebr arsye t\u00eb ndryshme ndodheshin n\u00eb v\u00ebshtir\u00ebsi gjat\u00eb ushtrimit t\u00eb pun\u00ebs, gjat\u00eb transferimit n\u00eb nj\u00eb pun\u00eb tjet\u00ebr apo periudh\u00ebs s\u00eb krizave politike dhe ekonomike. Dhe kjo asokohe ndodhte shum\u00eb shpesh.<\/p><\/p>\n\n\n\n Muratori mesjetar ishte i pashkolluar, i varf\u00ebr dhe shpesh her\u00eb p\u00ebr t\u00eb punuar duhej t\u00eb udh\u00ebtonte p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb larg familjes. Jeta e tij ishte e paparashikueshme dhe plot rreziqe. Shpesh her\u00eb punonte i vet\u00ebm, ndonj\u00ebher\u00eb me nj\u00eb koleg dhe n\u00eb raste t\u00eb ve\u00e7anta n\u00eb grup. Kur vepra ishte e nj\u00eb r\u00ebnd\u00ebsie t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb, si p\u00ebr shembull nj\u00eb katedraleapo nj\u00eb k\u00ebshtjell\u00eb, puna mund t\u00eb zgjaste me dekada. Zakonisht nd\u00ebrtimtaria zhvillohej mes muajve qershor dhe shtator, por n\u00eb rast kur viti ishte i ngroht\u00eb dhe kushtet atmosferike e lejonin, puna e tij shtrihej mes marsit dhe tetorit. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye kalendari astronomik dhe parashikimi meterologjik kishte nj\u00eb r\u00ebnd\u00ebsi themelore p\u00ebr ushtrimin e zanatit.<\/p><\/p>\n\n\n\n Kushtet e v\u00ebshtira t\u00eb pun\u00ebs shpesh ishin fatale p\u00ebr murator\u00ebt mesjetar. Shum\u00eb prej tyre plagoseshin n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb parekuperueshme nd\u00ebrsa kishte edhe nga ata q\u00eb vdisnin n\u00eb krye t\u00eb detyr\u00ebs. Ishte k\u00ebtu q\u00eb p\u00ebrmes solidaritetit aktivizohej v\u00ebllaz\u00ebria<\/em> e cila krijonte nj\u00eb \u201cfamilje t\u00eb madhe<\/em>\u201d e lidhur s\u00ebbashku jo m\u00eb nga gjaku por nga interesi profesional dhe ai social. Kjo lidhje forcohej nga betimi ritual i cili e lidhte komunitetin e murator\u00ebve n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb pazgjidhshme p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb jet\u00ebn. Ky betim ritual i dha jet\u00eb nj\u00eb proto-ceremonie<\/em> e cila me koh\u00ebn nisi t\u00eb b\u00ebhet gjithnj\u00eb e m\u00eb komplekse p\u00ebrmes element\u00ebve t\u00eb rinj\u00eb q\u00eb nevojat i diktonin grupit.<\/p><\/p>\n\n\n\n Si\u00e7 e p\u00ebrmend\u00ebm m\u00eb lart\u00eb, n\u00eb mesjet\u00eb murator\u00ebt ishin kryesisht zejtar\u00eb t\u00eb pashkolluar dhe deri aty nga viti 1599 disa Lozha europiane kishin ende nevoj\u00eb p\u00ebr nj\u00eb noter t\u00eb jasht\u00ebm p\u00ebr t\u00eb shkruajtur vendimet q\u00eb merrnin. Vet\u00eb Lozha nuk ishte ve\u00e7se nj\u00eb hapsir\u00eb e cila fillimisht sh\u00ebrbente si fjetore, vend nd\u00ebrrimi apo mens\u00eb dhe q\u00eb zakonisht ishte e nd\u00ebrtuar brenda nj\u00eb shpelle aty pran\u00eb vepr\u00ebs q\u00eb po nd\u00ebrtohej apo si nj\u00eb kapanon p\u00ebrbri saj. N\u00eb fillim murator\u00ebt merrnin n\u00eb Lozha edhe m\u00ebsimet q\u00eb lidheshin me nd\u00ebrtimtarin\u00eb, pra ajo sh\u00ebrbente n\u00eb nj\u00ebfar\u00eb m\u00ebnyre edhe si nj\u00eb shkoll\u00eb nd\u00ebrtimi.<\/p><\/p>\n\n\n\n Edukimi muratorian kishte nj\u00eb afat kohor\u00eb prej 7 vitesh dhe niste kur nj\u00eb \u201cnx\u00ebn\u00ebs<\/em>\u201d q\u00ebndronte pran\u00eb nj\u00eb \u201cmjeshtri<\/em>\u201d p\u00ebr t\u00eb m\u00ebsuar \u201cartin<\/em>\u201d. Ky nx\u00ebn\u00ebs nuk kishte t\u00eb drejt\u00eb t\u00eb fliste, t\u00eb b\u00ebnt\u00eb sugjerime apo kritika. Nx\u00ebn\u00ebsi nuk paguhej. Ai nuk kishte t\u00eb drejt\u00eb t\u00eb futej n\u00eb mbledhjen e murator\u00ebve mjeshtra. Pas nj\u00eb periudhe 7 vje\u00e7are, n\u00ebse mjeshtri i tij e kishte vlersuar t\u00eb denj\u00eb, nx\u00ebn\u00ebsi mund t\u00eb b\u00ebhej \u201cndihm\u00ebs mjesht\u00ebr<\/em>\u201d dhe k\u00ebshtu t\u00eb merrte pjes\u00eb n\u00eb mbledhjet e murato\u00ebve mjeshtra, por pa t\u00eb drejt\u00eb fjale dhe ajo q\u00eb ishte m\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishmja, ai tashm\u00eb paguhej.<\/p><\/p>\n\n\n\n P\u00ebr t\u00eb rregulluar jet\u00ebn brenda korporat\u00ebs u shkruajt\u00ebn disa her\u00eb ligje dhe statute, m\u00eb i vjetri i t\u00eb cil\u00ebve u hartua n\u00eb Bolonja n\u00eb vitin 1248. Duke qen\u00eb se, t\u00eb pakt\u00ebn n\u00eb faz\u00ebn e par\u00eb, k\u00ebto akte duhet t\u00eb miratoheshin nga kardinali, princi apo mbreti i zon\u00ebs, aty nga shekulli i XIV zanati i muratorit u njoh me emrin \u201cArti Mbret\u00ebror<\/em>\u201d. N\u00eb total nga viti 1248-1730, k\u00ebto statute dhe ligje q\u00eb rregullinin jet\u00ebn muratoriane ishin plot 33 dhe p\u00ebrcaktojn\u00eb sot n\u00eb historiografi ato q\u00eb njihen si \u201cDetyrat e Lashta<\/em>\u201d.<\/p><\/p>\n\n\n\n Me kalimin e shekujve korporata muratoriane u sofistikua dhe disa Lozha u kthyen n\u00eb forume t\u00eb mir\u00ebfillta diskutimesh mes mjeshtrave p\u00ebr p\u00ebrsosjen e \u201cArtit muratorian<\/em>\u201d. Aty nga viti 1390 kemi shenja se disa Lozha, ve\u00e7an\u00ebrisht n\u00eb qytetet e m\u00ebdha, nis\u00ebn t\u00eb p\u00ebrdoreshin p\u00ebr t\u2019i m\u00ebsuar nx\u00ebn\u00ebsve murator\u00eb gjeometrin\u00eb. Kjo e fundit ishte e domosdoshme n\u00eb nd\u00ebrtimtari, sidomos kur kjo parashikonte vepra t\u00eb m\u00ebdha dhe komplekse ku nj\u00eb gabim i vog\u00ebl mund t\u2019i kushtonte shtrenjt\u00eb t\u00eb gjith\u00eb struktur\u00ebs. Aty nga viti 1410 kemi d\u00ebshmi se n\u00eb disa Lozha, ve\u00e7an\u00ebrisht ato angleze, murator\u00ebt formoheshin edhe n\u00eb shkenca t\u00eb tjera si gramatika, retorika, logjika, aritmetika, gjeometria, muzika dhe astronomia pra n\u00eb ato q\u00eb njiheshin si \u201cArtet e Lira<\/em>\u201d.<\/p><\/p>\n\n\n\n Ish dhomat e fjetjes s\u00eb murator\u00ebve analfabet ishin kthyer tashm\u00eb n\u00eb shkolla t\u00eb mir\u00ebfillta t\u00eb cilat konkuronin universitetet e koh\u00ebs. Ndoshta jo rast\u00ebsisht, m\u00eb von\u00eb, aty nga mesi i shekullit t\u00eb XVII dy murator\u00eb t\u00eb lir\u00eb si Robert Moray<\/em> (1608-1673) dhe Elias Ashmole<\/em> (shih m\u00eb posht\u00eb) do t\u00eb formonin n\u00eb Lond\u00ebr n\u00eb vitin 1660 t\u00eb famshmen Royal Society<\/em>.<\/p><\/p>\n\n\n\n Mes viteve 1248-1599 muratoria pra ishte nj\u00eb korporat, jeta e s\u00eb cil\u00ebs organizohej p\u00ebrmes statuteve t\u00eb miratuara nga autoritetet lokale. P\u00ebr shkak t\u00eb natyr\u00ebs komplekse t\u00eb pun\u00ebs fillimisht mes murator\u00ebve lindi nevoj p\u00ebr t\u00eb zot\u00ebruar gjeometrin\u00eb e m\u00eb pas shkencat e tjera t\u00eb koh\u00ebs t\u00eb cilat njiheshin si \u201cArtet e Lira\u201d. Kjo e ktheu Lozh\u00ebn ku mblidheshin murator\u00ebt jo vet\u00ebm n\u00eb nj\u00eb shkoll\u00eb por edhe n\u00eb nj\u00eb \u201cAgora<\/em>\u201d ku vlonte diskutimi, p\u00ebrcillej dija dhe p\u00ebrmir\u00ebsohej arti i pun\u00ebs.<\/p><\/p>\n\n\n\n \u2740<\/p><\/p>\n\n\n\n Transformimi: Murator\u00ebt e Pranuar<\/em><\/p><\/p>\n\n\n\n (1550-1598)<\/em><\/p><\/p>\n\n\n\n Pas zbulimit t\u00eb Amerik\u00ebs n\u00eb vitin 1492, Reform\u00ebs Protestante e cila nisi n\u00eb vitin 1517, rrethimit t\u00eb Vjen\u00ebs nga osman\u00ebt n\u00eb vitin 1529 dhe luftrave fetare mes katolik\u00ebve dhe protestant\u00ebve q\u00eb zgjat\u00ebn t\u00eb gjith\u00eb shekullin e XVI dhe kishin kulmin e tyre n\u00eb gjysm\u00ebn e par\u00eb t\u00eb shekullit t\u00eb XVII, korporatat nis\u00ebn t\u00eb zbehen. Goditjen e par\u00eb de jure<\/em> ato e mor\u00ebn n\u00eb vitin 1550 kur Perandoria e Shenjt\u00eb Romake n\u00ebn drejtimin e Karlit V<\/em> (1500-1558) i anulloi t\u00eb gjitha privilegjet e tyre. Me forcimin e shtetit binte arsye themelore e ekzsitenc\u00ebs s\u00eb korporatave. Tashm\u00eb ishte shteti q\u00eb merrte p\u00ebrsip\u00ebr t\u00eb siguronte jet\u00ebn dhe edukimin e qytetareve. Nisi k\u00ebshtu nj\u00eb r\u00ebnie e ngadalt\u00eb e korporatave operative e cila do t\u00eb p\u00ebrfundonte me zhdukjen e tyre t\u00eb plot\u00eb me Revolucionin francez. Lindi pra nevoj\u00ebn, aty nga fundi i shekullit t\u00eb XVI, q\u00eb k\u00ebto organizma t\u00eb transformoheshin p\u00ebrs\u00ebri, n\u00ebse d\u00ebshironin t\u2019i mbijetonin dallg\u00ebve t\u00eb historis\u00eb.<\/p><\/p>\n\n\n\n Duhet shtuar k\u00ebtu se gjat\u00eb shekullit t\u00eb XVI dhe gjysm\u00ebs s\u00eb par\u00eb t\u00eb shekullit t\u00eb XVII pati nj\u00eb shp\u00ebrthim t\u00eb shoq\u00ebrive sekrete ose gjys\u00ebm sekrete. Ishte e mod\u00ebs q\u00eb grupe miqsh apo koleg\u00ebs t\u00eb krijonin shoq\u00ebri t\u00eb cila kishin synime t\u00eb ndryshme. P\u00ebr shembull jan\u00eb shum\u00eb interesante disa gravura t\u00eb Albrecht D\u00fcrer<\/em> (1471-1528) n\u00eb t\u00eb cilat jan\u00eb p\u00ebrfshir\u00eb qartazi vegla t\u00eb zejeve t\u00eb ndryshme, t\u00eb nd\u00ebrthurura me simbole hermetike (shih gravur\u00ebn \u201cMelencolia I<\/em>\u201d, 1514). Shembuj t\u00eb tjer\u00eb p\u00ebrfshijn\u00eb Shoq\u00ebrin\u00eb e Frutave <\/em>(Gjerm. \u201cDie Fruchtbringende Gesellschaft<\/em>\u201d) u themelua n\u00eb Vajmart nga profesor dhe aristokrat gjerman ashtu si n\u00eb vitin 1577, n\u00eb Berlin, u themelua \u201cUrdh\u00ebri i t\u00eb Pandashm\u00ebve<\/em>\u201d(gjerm. \u201cOrdender Unzertrennlicheni<\/em>\u201d)cili i ndante an\u00ebtar\u00ebt e vet n\u00eb 5 grada dhe punonte kryesisht mbi alkimin\u00eb. Ky i fundit m\u00eb pas do t\u00eb quhej n\u00eb vitin 1580 Orden Goldund Rosenkreuz, <\/em>an\u00ebtari m\u00eb i shquar i t\u00eb cilit ishte Johann Valentin Andreae<\/em> (1586-1654).<\/p><\/p>\n\n\n\n \u00cbsht\u00eb e paqart\u00eb pse<\/em> dhe kur<\/em> murator\u00ebt nis\u00ebn t\u00eb quhen \u201ct\u00eb Lir\u00eb<\/em>\u201d por tashm\u00eb aty nga fundi i shekullit t\u00eb XVI gjejm\u00eb t\u00eb shp\u00ebrndar\u00eb n\u00eb Detyrat e Lashta <\/em>termin \u201cFramason<\/em>\u201d, \u201cFree Mason<\/em>\u201d apo \u201cFreemason<\/em>\u201d. Dokumentet jan\u00eb t\u00eb rralla dhe sot historin\u00ebt e kan\u00eb t\u00eb paqart\u00eb evolucionin e sakt\u00eb t\u00eb emrit dhe t\u00eb institucionit. Ajo q\u00eb njohin me siguri nd\u00ebrkoh\u00eb \u00ebsht\u00eb se aty nga fillimi i shekullit t\u00eb XVI n\u00eb Skoci korporata e murator\u00ebve kishte p\u00ebsuar nj\u00eb transformim radikal. Historiani David Stevenson<\/em> i Universitetit t\u00eb Sh\u00ebn Andres n\u00eb Skoci i\u2019a atribuon k\u00ebt\u00eb transformim nj\u00eb njeriu t\u00eb vet\u00ebm i cili njihet dhe nderohet edhe nga masoneria moderne si nj\u00eb nga Et\u00ebrit e saj themelues. Ai ishte William Schaw<\/em>.<\/p><\/p>\n\n\n\n Muratoria q\u00eb lindi n\u00eb fund t\u00eb k\u00ebtij procesi ishte di\u00e7ka krejt\u00eb e re nga e para. Ajo tashm\u00eb nuk synonte m\u00eb t\u00eb nd\u00ebrtonte vet\u00ebm godina dhe struktura madh\u00ebshtore por mbi t\u00eb gjitha synonte t\u00eb nd\u00ebrtonte intelektualisht dhe shpirt\u00ebrisht vet\u00eb muratorin. Kjo muratori e re ishte rezultat direkt i shkrirjes s\u00eb korporat\u00ebs mesjetare me frym\u00ebn Humaniste<\/em> t\u00eb Rilindjes Europian<\/em> dhe pragmatizmit britanik<\/em> q\u00eb shihte tek njeriu qendr\u00ebn e universit. Tashm\u00eb qendra e Polis<\/em>-it nuk ishte m\u00eb katedralja apo k\u00ebshtjella e saj, por njeriu i cili p\u00ebrmes dijes <\/em>(greq. gnosis<\/em>) ishte i thirrur t\u00eb nd\u00ebrtonte nj\u00eb shoq\u00ebri m\u00eb t\u00eb mir\u00eb. Ndoshta gabimisht ky lloj i ri i Muratoris\u00eb u quajt \u201ce Pranuar<\/em>\u201d n\u00eb ndryshim nga ajo e m\u00ebparshmja e cila njihet si Operative. Si\u00e7 do t\u00eb shohim m\u00eb pas, Murator\u00ebt e Pranuar, do ti jepnin jet\u00eb m\u00eb tutje asaj q\u00eb njihet si Muratoria Spekulative<\/em>.<\/p><\/p>\n\n\n\n Nga mesi i shekullit t\u00eb XVI deri aty nga fundi i shekullit t\u00eb XVIII do t\u00eb ekzistonin paralelisht dy muratori: Muratoria operative mesjetare, e cila do t\u00eb zhdukej pas vitit 1789 pas Revolucionit Francez dhe Muratoria e Pranuar e krijuar nga William Schaw e cila ekziston edhe sot. E dyta do nis t\u00eb p\u00ebrhapet ngadal nga Skocia n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb Europ\u00ebn dhe p\u00ebr segmente t\u00eb m\u00ebdha kohore do t\u00eb bashk\u00eb-ekzistoj me t\u00eb par\u00ebn n\u00eb nj\u00eb faz\u00eb tranzicioni e cila do t\u00eb kulmoj n\u00eb vitin 1717 kur edhe do t\u00eb ndahen p\u00ebrfundimisht.<\/p><\/p>\n\n\n\n \u2740<\/p><\/p>\n\n\n\n Muratoria Spekulative<\/em><\/p><\/p>\n\n\n\n (1599-1717)<\/em><\/p><\/p>\n\n\n\n Sipas versionit m\u00eb t\u00eb besuar sot, aty nga fundi i shekullit t\u00eb XVI, Muratoria nis t\u00eb ndahet n\u00eb Operative dhe e Pranuar. Tek kjo e fundit b\u00ebnin pjes\u00eb ata q\u00eb nuk<\/em> ushtronin profesionin e muratorit por q\u00eb ishin aristokrat, t\u00eb shkolluar, t\u00eb pasur dhe q\u00eb kishin ndikim t\u00eb madh n\u00eb shoq\u00ebri, t\u00eb cil\u00ebt \u201cpranoheshin\u201d n\u00eb Lozhat skoceze si t\u00eb Lir\u00eb<\/em>, pa detyrimin p\u00ebr t\u00eb ushtruar profesionin e muratorit. Sipas k\u00ebtij versioni edhe shenjat sekrete t\u00eb masoneris\u00eb nuk lind\u00ebn \u2013 si\u00e7 mendohet shpesh gabimisht \u2013 p\u00ebr t\u00eb mbajtur v\u00ebllaz\u00ebrin\u00eb e fsheht\u00eb nga inkuizicioni katolik. N\u00eb fakt n\u00eb kontekstin skocez t\u00eb koh\u00ebs kur u krijuan edhe shenjat sekrete, Kisha Katolike jo vet\u00ebm nuk kishte asnj\u00eb lloj pushteti real n\u00eb Mbret\u00ebrin\u00eb e Skocis\u00eb, por ishte edhe nj\u00eb minoranc\u00eb deri diku e persekutuar me k\u00ebmb\u00ebngulje nga elita. Shenjat dhe fjal\u00ebt sekrete pra \u2013 si\u00e7 sugjeron s\u00eb fundmi historiani John Dickie<\/em> \u2013 erdh\u00ebn p\u00ebr t\u00eb ndar\u00eb Murator\u00ebt e Pranuar nga ata Operativ.<\/p><\/p>\n\n\n\n Sipas nj\u00eb tjet\u00ebr varianti, titullin \u201ct\u00eb Lir\u00eb<\/em>\u201d murator\u00ebt e kishin edhe p\u00ebrpara transformimit dhe me t\u00eb klasifikoheshin t\u00eb gjith\u00eb ata murator\u00eb q\u00eb kishin fituar aft\u00ebsin\u00eb t\u00eb modelonin gurin lirsh\u00ebm, sipas vullnetit dhe vizionit, n\u00eb ndryshim nga nx\u00ebn\u00ebsi dhe zejtari i cili e kishte k\u00ebt\u00eb mund\u00ebsi \u201ct\u00eb kufizuar\u201d. Sipas k\u00ebtij varianti p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb murator\u00ebt u quajt\u00ebn \u201ct\u00eb Lir\u00eb<\/em>\u201d n\u00eb vitin 1212 ku n\u00eb nj\u00eb dokument cil\u00ebsohen si \u201cSculptores lapidum liberorum<\/em>\u201d. Por ky version nuk bind shume p\u00ebr shkak se titulli nuk gjen vazhdimsi n\u00eb shekujt e m\u00ebvonsh\u00ebm. Ashtu si\u00e7 nuk bind teza se titulli \u201ci Lir\u00eb<\/em>\u201d erdhi si pasoj\u00eb e p\u00ebrjashtimit nga taksat.<\/p><\/p>\n\n\n\n P\u00ebrpos bashkimit me klasat aristokratike t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb, dy momente t\u00eb tjera shenjuan n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb p\u00ebrfundimtare transformimin e muratoris\u00eb s\u00eb lir\u00eb nga operative n\u00eb spekulative. Momenti i par\u00eb ka t\u00eb b\u00ebj me \u201cpranimin\u201d e grupeve t\u00eb marxhinalizuara t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb mesjetare si hebrenjt\u00eb, heretik\u00ebt, shkenctar\u00ebt dhe mendimtar\u00ebt e lir\u00eb. K\u00ebta, shpesh t\u00eb diskriminuar nga elitat sunduese, gjet\u00ebn brenda Lozhave nj\u00eb ambjent t\u00eb hapur, t\u00eb lir\u00eb dhe tolerant. K\u00ebtu rasti m\u00eb emblematik \u00ebsht\u00eb ai i Elias Ashmole<\/em> (1617-1692), nj\u00eb nga intelektual\u00ebt m\u00eb t\u00eb famsh\u00ebm t\u00eb koh\u00ebs s\u00eb tij, bashk\u00ebthemelues i Royal Society<\/em>. Ashmole, nj\u00eb hebre me dije t\u00eb jasht\u00ebzakonshme, pati rolin e madh q\u00eb i dhuroi v\u00ebllaz\u00ebris\u00eb lidhjen me filozofin\u00eb pansofiste<\/em>. Kjo e fundit nj\u00eb nga l\u00ebvizja m\u00eb e madhe inteletuale t\u00eb koh\u00ebs, synonte nj\u00eb integrim total t\u00eb dijes dhe p\u00ebrvoj\u00ebs njer\u00ebzore dhe p\u00ebrfaq\u00ebsohej nd\u00ebr shekuj nga emra si Joachim de Fiore<\/em> (1135-1202), Raimondo Lullo<\/em> (1232-1316), Marsilio Ficino<\/em> (1433-1499), Johann Reuchlin<\/em> (1455-1522), Johannes Trithemius<\/em> (1462-1516), Giovanni Pico Della Mirandola<\/em> (1463-1494), Francesco Giorgi<\/em> (1466-1540), Albrecht D\u00fcrer<\/em> (1471-1528), Cornelius Agrippa<\/em> (1486-1535), Theophrastus von Hohenheim \u2013 Paracelsus<\/em> (1493-1541), John Dee<\/em> (1527-1609), Jacob Bohme<\/em> (1575-1624), Johannes Valentin Andreae <\/em>(1586-1654) dhe John Amos Comenius<\/em> (1592-1670). Moto e tij \u201cEx Uno Omnia<\/em>\u201d i dha jet\u00eb brenda v\u00ebllaz\u00ebris\u00eb nj\u00eb bot\u00ebkuptimi t\u00eb t\u00ebr filozofik \u2013 neoplatonian dhe pansofist \u2013 i cili vazhdon t\u00eb jet\u00eb edhe sot nj\u00eb nga kolonat e Muratoris\u00eb s\u00eb Lir\u00eb.<\/p><\/p>\n\n\n\n Nj\u00eb moment tjet\u00ebr shum\u00eb i r\u00ebnd\u00ebsishme n\u00eb transformimin e Muratoris\u00eb ishte zjarri i vitit 1666 n\u00eb Lond\u00ebr. M\u00eb 2 shtator 1666 u dogj\u00ebn mbi 13.000 sht\u00ebpi, 87 kisha dhe rreth 80% e qytetit t\u00eb vjet\u00ebr brenda mureve mesjetare. Kjo n\u00eb fakt ishte tragjedia e dyt\u00eb brenda vitit pasi prej ver\u00ebs s\u00eb vitit 1665 dhe gjat\u00eb t\u00eb gjith\u00eb vitit 1666 n\u00eb Lond\u00ebr qindra mij\u00ebra banor\u00eb ishin prekur nga murtaja. Si\u00e7 ishte e pritshme dhe e kuptueshme t\u00eb ndodhte n\u00eb rind\u00ebrtimin e qytetit murator\u00ebt mor\u00ebn nj\u00eb rol jasht\u00ebzakonisht t\u00eb madh. Mes tyre edhe ata q\u00eb konsideroheshin \u201ct\u00eb Lir\u00eb dhe t\u00eb Pranuar<\/em>\u201d q\u00eb sh\u00ebrbenin si arkitekt , matematikan, inxhinier, etj. Prej k\u00ebtyre m\u00eb t\u00eb famshmit ishin sir Christopher Wren <\/em>(1632-1723), Thomas Wise<\/em> (1618-1685) dhe Robert Hooke<\/em> (1635-1703). Zjarri i Londr\u00ebs i dha Murator\u00ebve t\u00eb Lir\u00eb fam\u00eb dhe ndikim t\u00eb madh dhe gjithashtu shum\u00eb pasuri p\u00ebr shkak se e gjith\u00eb ekonomia e kryeqytetit, t\u00eb pakt\u00ebn deri n\u00eb vitin 1708, rrotullohej rreth rind\u00ebrtimit. P\u00ebr shkak t\u00eb fuqis\u00eb financiare dhe prestigjit t\u00eb madh murator\u00ebt e Lir\u00eb dhe t\u00eb Pranuar u thirr\u00ebn t\u00eb b\u00ebnin pjes\u00eb n\u00eb dy partit\u00eb e m\u00ebdha britanike q\u00eb u formuan mes viteve 1678 \u20131688, respektivisht Tory dhe Whig Party. Mes t\u00eb dyjave, krejt natyrsh\u00ebm, shum\u00eb muratorw e pan\u00eb veten m\u00eb af\u00ebr ideologjikisht me Whig Party<\/em> e cila ishte n\u00eb thelb m\u00eb liberale, reformatore, parlamentariste dhe progresiste. Do t\u00eb ishte pik\u00ebrisht an\u00ebtar\u00ebt e Whig Party q\u00eb do t\u00eb leht\u00ebsonin ngjitjen n\u00eb pushtet t\u00eb dinastis\u00eb Hanover. Kjo e fundit m\u00eb pas, nj\u00eb nga shtysat m\u00eb t\u00eb forta n\u00eb zgjerimin e rrjetit t\u00eb lozhave muratoriane n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb Perandorin\u00eb.<\/p><\/p>\n\n\n\n Aty nga fundi i shekullit t\u00eb XVII Muratoria duket se kishte \u00e7do gj\u00eb p\u00ebr t\u00eb dal n\u00eb sip\u00ebrfaqe si nj\u00eb forc\u00eb e madhe intelektuale. Ajo tashm\u00eb zot\u00ebronte nj\u00eb filozofi t\u00eb vet\u00ebn (neoplatonizmin-pansofist), fuqin\u00eb dhe vizionin politik (liberal-progresist) dhe rrjetin e gj\u00ebr\u00eb t\u00eb Lozhave n\u00eb Britani p\u00ebr t\u00eb jet\u00ebsuar vizionin e vet\u00eb p\u00ebr bot\u00ebn. N\u00eb fillim t\u00eb shekullit t\u00eb XVIII ajo p\u00ebrb\u00ebnte n\u00eb Lond\u00ebr nj\u00eb far\u00eb \u201celite brenda elit\u00ebs<\/em>\u201d \u2013 si\u00e7 e p\u00ebrkufizon historiani John Dickie.<\/p><\/p>\n\n\n\n N\u00eb Londr\u00ebn e atyre viteve \u2013 pra mes viteve 1714-1717 \u2013 ishin me mij\u00ebra klubet q\u00eb krijoheshin, mblidheshin apo organizoheshin rreth interesave t\u00eb ndryshme. Qyteti asokohe kishte mbi 2,000 taverna, shumica e t\u00eb cilave kishte klubet e veta t\u00eb interesit. Disa prej tyre kishin madje edhe rite inicimi ad hoc<\/em>. Mes trendeve t\u00eb koh\u00ebs, ai m\u00eb i forti ishte interesi mbi politik\u00ebn, filozofin\u00eb, ekonomin\u00eb, let\u00ebrsin\u00eb, por nuk mungonin edhe klube q\u00eb e bazonin interesin e tyre mbi okultizmin, esoterizmin, hermetizmin dhe kabalan\u00eb. Ishte n\u00eb nj\u00eb nga k\u00ebto taverna, q\u00eb asokohe mbante nj\u00eb em\u00ebr aspak t\u00eb lavdish\u00ebm si \u201cPata dhe skara\u201d<\/em>,q\u00eb kat\u00ebr klubet e Murator\u00ebve t\u00eb Lir\u00eb dhe t\u00eb Pranuar u mblodh\u00ebn nat\u00ebn e 24 qershorit 1717 p\u00ebr t\u00eb formuar Lozh\u00ebn e Madhe t\u00eb Anglis\u00eb. Pavar\u00ebsisht emrit jo frym\u00ebzues (ose shum\u00eb frym\u00ebzues!) taverna ndodhej ngjitur me Katedralen e Madhe t\u00eb Sh\u00ebn Palit, nj\u00eb kryevep\u00ebr e muratorit t\u00eb lir\u00eb Christopher Wren. Ajo ishte nyja q\u00eb n\u00eb nj\u00ebfar\u00eb m\u00ebnyre apo n\u00eb nj\u00eb tjet\u00ebr lidhte t\u00eb gjith\u00eb aristokracin\u00eb londineze t\u00eb koh\u00ebs. At\u00eb t\u00eb enjte qershori kat\u00ebr Lozhat londineze vendos\u00ebn q\u00eb t\u00eb caktonin si Mjesht\u00ebr t\u00eb Madh librarin Anthony Sayer <\/em>(1672-1741)dhe t\u00eb porosisnin tek nj\u00eb jurist dhe pastor presbiterian me emrin James Anderson<\/em> (1679-1739) nj\u00eb Kushtetut\u00eb q\u00eb do t\u00eb sh\u00ebrbente si dokument themelor. Por njeriu q\u00eb kishte v\u00ebrtet\u00eb pushtetin aty ishte asistenti i sir Isaac Newton-it dhe an\u00ebtari i Royal Society John Theophilus Desaguliers<\/em> (1683-1744).<\/p><\/p>\n\n\n\n N\u00eb vitin 1723 Muratoria e Lir\u00eb kishte nj\u00eb Kushtetut\u00eb<\/em> t\u00eb vet\u00ebn e cila u rishikua 15 vite m\u00eb von\u00eb po nga i nj\u00ebjti autor, pastori presbiterian James Anderson. Institucioni \u201ci ri\u201d u konsolidua dhe mori edhe m\u00eb shum\u00eb fam\u00eb dhe seriozitet duke t\u00ebrhequr brenda vetes njer\u00ebz edhe m\u00eb t\u00eb fuqish\u00ebm dhe intelektual me z\u00eb. K\u00ebshtu u b\u00ebn pjes\u00eb e saj baroni Montesquieu<\/em> (1689-1755) i iniciuar n\u00eb vitin 1730; kryeministri Robert Walpole <\/em>(1676-1745) i iniciuar n\u00eb vitin 1730; kryeministri i ardhsh\u00ebm Henry Pelham <\/em>(1694-1754) i iniciuar n\u00eb vitin 1730; Aleksander Pope<\/em> (1688-1744) i iniciuar n\u00eb vitin 1730; perandori Franz Stefan Habsburg<\/em> (1708-1765) i iniciuar ne vitin 1730; Benjamin Franklin<\/em> (1706-1790) i iniciuar n\u00eb vitin 1731; princi Frederik i Uellsit<\/em> (1707-1751) i iniciuar n\u00eb vitin 1737; mbreti Frederiku II <\/em>i Prusis (1712-1786) i iniciuar n\u00eb vitin 1738; \u00c9tienne Bonnot de Condillac<\/em> (1715\u20131780) i iniciuar n\u00eb vitin 1740, J<\/em>ean-Jacques Rousseau<\/em> (1712\u20131778), i iniciuar rreth vitit1744, etj, etj.<\/p><\/p>\n\n\n\n Kjo hapje ndaj shtresave t\u00eb larta sidoqoft\u00eb erdhi me nj\u00eb \u00e7mim t\u00eb shtrenjt\u00eb. Shum\u00eb e pan\u00eb Muratorin\u00eb e Lir\u00eb si nj\u00eb hapsir\u00eb ku mund t\u00eb binin n\u00eb kontakt me aristokracin\u00eb vendase dhe t\u00eb huaj dhe k\u00ebshtu t\u00eb ngjisnin shkall\u00ebt e shoq\u00ebris\u00eb m\u00eb leht\u00eb. Ndaj aty nga mesi i shekullit t\u00eb XVIII Muratoria u p\u00ebrball me nj\u00eb fluks t\u00eb madh inicimesh. Shum\u00eb nga v\u00ebll\u00ebz\u00ebrit ishin v\u00ebrtet\u00eb \u201cnjer\u00ebz t\u00eb lir\u00eb dhe me zakone t\u00eb mira<\/em>\u201d, \u201ck\u00ebrkues<\/em>\u201d t\u00eb sinqert\u00eb t\u00eb Dijes dhe t\u00eb V\u00ebrtet\u00ebs, por disa t\u00eb tjer\u00eb ishin sharlatan\u00eb, mashtrues\u00eb, oportunist\u00eb dhe aventurier\u00eb. Secili k\u00ebrkonte t\u00eb hapte Lozh\u00ebn e tij dhe t\u00eb t\u00ebrhiqte aty politikanin, financierin, arkitektin apo filozofin m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm. Nisi k\u00ebshtu nj\u00eb gar\u00eb ofertash iniciatike, pseudodokumentesh gjasme t\u00eb zbuluara n\u00ebp\u00ebr arkiva dhe sekretesh t\u00eb patreguara m\u00eb par\u00eb, q\u00eb n\u00eb pak dekada degradoi nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb muratoris\u00eb n\u00eb rite qesharake dhe t\u00eb siklet\u00ebshme, disa prej t\u00eb cilave ende aktive sot. Nj\u00eb shekull m\u00eb pas Jean-Marie Ragon <\/em>shkruan se n\u00eb vitin 1841 mason\u00ebt, num\u00ebronin brenda familjes s\u00eb tyre 75 ndarje t\u00eb m\u00ebdha, 52 rite, 34 urdh\u00ebra, t\u00eb cilat n\u00eb total ngjisnin 1,400 grada. Nj\u00eb shekull p\u00ebrpara tij, pra mes viteve 1740-1760, situata ishte edhe m\u00eb \u201cdramatike\u201d por p\u00ebr at\u00eb periudh\u00eb nuk kemi statistika. Lindi k\u00ebshtu nevoja p\u00ebr t\u00eb rregulluar ritin dhe gradat brenda Muratoris\u00eb s\u00eb Lir\u00eb nga profanizimi <\/em>i tre gradave t\u00eb para, t\u00eb njohura edhe si Muratoria Blu<\/em>.<\/p><\/p>\n\n\n\n \u2740<\/p><\/p>\n\n\n\n Apogjeu<\/em><\/p><\/p>\n\n\n\n (1717-1782)<\/em><\/p><\/p>\n\n\n\n Muratoria e Lir\u00eb pati padiskutim, mes viteve 1717-1789, apogjeun e vet. Ajo tashm\u00eb ishte shp\u00ebrndar\u00eb n\u00eb t\u00eb gjitha kryeqytetet e Europ\u00ebs dhe m\u00eb gjer\u00eb. N\u00eb vitin 1726 lindi lozha e par\u00eb franceze, n\u00eb vitin 1730 lindi lozha e par\u00eb n\u00eb Firenze, n\u00eb vitin 1734 Kushtetuta<\/em> e Andersonit u publikua e rishikuar nga Benjamin Franklin n\u00eb Amerik\u00eb, n\u00eb vitin 1737 lindi lozha e Hamburgut, nd\u00ebrsa n\u00eb vitin 1742 u krijua lozha e par\u00eb n\u00eb Prag\u00eb.<\/p><\/p>\n\n\n\n Shum\u00eb t\u00eb rall\u00eb ishin intelektual\u00ebt e koh\u00ebs q\u00eb nuk ishin pjes\u00eb e Muratoris\u00eb s\u00eb Lir\u00eb ose t\u00eb pakt\u00ebn nuk ishin ndikuar nga filozofia e saj (shih m\u00eb lart\u00eb). Radh\u00ebt e lozhave u shtuan me personazhe t\u00eb jasht\u00ebzakonsh\u00ebm si George Washington<\/em> (1732\u20131799) i iniciuar n\u00eb vitin 1752 n\u00eb Virxhinia, SHBA; Mbret i Suedis\u00eb Adolf Frederick<\/em>, (1710\u20131771) i iniciuar n\u00eb vitin 1762 n\u00eb Stokholm; Johann G. Herder<\/em> (1744\u20131803) i cili u iniciuar n\u00eb vitin 1766 n\u00eb Riga; Gotthold E. Lessing<\/em> (1729\u20131781) i cili u iniciua n\u00eb vitin 1771 n\u00eb Wolfenb\u00fcttel; Joseph de Maistre<\/em> (1753\u20131821) i iniciuar rreth vitit 1774 n\u00eb Chamb\u00e9ry; Marquis de Lafayette<\/em> (1757\u20131834) i iniciuar n\u00eb vitin 1777 n\u00eb Paris; Volter<\/em> (1694\u20131778) i iniciuar n\u00eb vitin 1778 n\u00eb Paris; Jean-Baptiste Kl\u00e9ber<\/em> (1753\u20131800) u iniciua rreth vitit 1778 n\u00eb Strasburg; Johann Wolfgang von Goethe<\/em> (1749\u20131832) i iniciuar n\u00eb vitin 1780 n\u00eb Weimar; Honor\u00e9-Gabriel de Mirabeau<\/em> (1749\u20131791) u iniciua rreth vitit 1783 n\u00eb Berlin; Wolfgang Amadeus Mozart<\/em> (1756\u20131791) i iniciuar n\u00eb vitin 1784 n\u00eb Vjen\u00eb; Johann G. Fichte<\/em> (1762\u20131814) i cili u iniciua n\u00eb vitin 1800 n\u00eb Berlin. Filozof t\u00eb tjer\u00eb si Kant, Schelling, Hegel, Schopenhauer u ndikuan thell\u00ebsisht prej saj edhe pse nuk ka prova se kan\u00eb qen\u00eb iniciuar ndonj\u00ebher\u00eb n\u00eb ndonj\u00eb lozh\u00eb t\u00eb rregullt.<\/p><\/p>\n\n\n\n Nuk ishin vet\u00ebm emrat e personaliteteve t\u00eb p\u00ebrvetsh\u00ebm q\u00eb i bashkoheshin Muraroris\u00eb s\u00eb Lir\u00eb apo frym\u00ebzoheshin nga parimet saj, por edhe l\u00ebvizje politike dhe intelektuale si ajo p\u00ebr pavar\u00ebsin\u00eb e kolonive amerikane, Iluminizmi francez dhe idealizmi gjerman q\u00eb e kishin kthyer at\u00eb n\u00eb nj\u00eb pik\u00eb t\u00eb fort\u00eb referimi. K\u00ebto prodhuan dokumente zyrtare q\u00eb m\u00eb tutje u kthyen n\u00eb kollona t\u00eb v\u00ebrteta juridike dhe filozofike p\u00ebr qytet\u00ebrimin per\u00ebndimor. Rastet emblematike jan\u00eb Enciklopedia<\/em> e Denis<\/em> Diderot<\/em> dhe Jean-Baptiste le Rond d\u2019Alembert<\/em> (asnj\u00ebri murator i lir\u00eb, por t\u00eb dy shum\u00eb pran\u00eb saj) n\u00eb vitin 1751; Kushtetuta Amerikane<\/em> ku v\u00ebllez\u00ebrit murator t\u00eb lir\u00eb si George Washington, Benjamin Franklin dhe William Blount<\/em> (1749-1800) bashk\u00eb me10 t\u00eb tjer\u00eb pat\u00ebn rol ky\u00e7 n\u00eb formulim; Deklarata e t\u00eb Drejtave t\u00eb Njeriut dhe t\u00eb Qytetarit<\/em> q\u00eb pati nj\u00eb ndikim t\u00eb pamatsh\u00ebm n\u00eb historin\u00eb e bot\u00ebs per\u00ebndimore, u krijua n\u00eb vitin 1789 nga nj\u00eb grup murator\u00ebsh t\u00eb lir\u00eb q\u00eb drejtoheshin nga Marquis de Lafayettedhe Emmanuel Joseph Siey\u00e8s<\/em> (1748-1836).<\/p><\/p>\n\n\n\n <\/p><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" \u2740 Origjina legjendare Si t\u00eb gjitha organizmat e tjera sociale dhe politike edhe muratoria ka legjend\u00ebn e saj t\u00eb krijimit. Duke mbajtur parasysh koh\u00ebn dhe lidhjen q\u00eb mesjeta kishte me fen\u00eb judeo-kristiane dhe filozofin\u00eb greke edhe origjina e muratoris\u00eb u lidh detyrimisht me k\u00ebto dy kultura. Legjend\u00ebn e par\u00eb dhe m\u00eb t\u00eb vjet\u00ebr n\u00eb lidhje […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-114","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uncategorized"],"jetpack_featured_media_url":"","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/lmsh.al\/new-lmsh\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/114","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/lmsh.al\/new-lmsh\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/lmsh.al\/new-lmsh\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/lmsh.al\/new-lmsh\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/lmsh.al\/new-lmsh\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=114"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/lmsh.al\/new-lmsh\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/114\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":134,"href":"https:\/\/lmsh.al\/new-lmsh\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/114\/revisions\/134"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/lmsh.al\/new-lmsh\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=114"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/lmsh.al\/new-lmsh\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=114"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/lmsh.al\/new-lmsh\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=114"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}